ZDROJKI LEWE
CMENTARZ ŻYDOWSKI
 

 

  


                            

okres międzywojenny (?)
źródło:  www.zchor.org/ turek/turek.htm



okres II wojny światowej - MRT



cmentarz żydowski w okresie dewastacji z rąk Niemców
(II wojna światowa)



listopad 2006 - widok od południa - na pierwszym planie
plac budowy ulicy Lutosławskiego
(MG)



 WIĘCEJ  ZDJĘĆ

WIĘCEJ O CMENTARZU I GMINIE ŻYDOWSKIEJ:
http://www.kirkuty.xip.pl/turek.htm

 


CMENTARZ ŻYDOWSKI

Cmentarz żydowski w Turku powtał na Zdrojkach Lewych, „po lewej stronie drogi do Władysławowa”. Założono go w I połowie XIX wieku, a powiększeniu uległ w 1881 po zakupie dwóch dodatkowych działek.
Oddajmy głos L.L.Kruszyńskiemu (opis
z lat 30. XX wieku):

„Znajduje się dużo pomników ładnych na tym cmentarzu zwanym u Żydów nazwą hebrajską BET OLIM, co oznacza DOM WIECZNY. Spotykamy tu pomniki rodzin Fuksów, Szyfrów, Szajniaków, Wróblewskich, Khonów, Chorowicza, Glicentsteina, Glubów, Szwarcmana, Płotki, Lewinów, Lewińskich, Laskoskiego, Szmula, Mermelstetinowej, Gutmacherowej, Winterów, Gołębiów, Nelkena, rabina Brauna, rabina Waksmana Kowalskiego lat 102, Dynsfertiga, Krotowskiego, Zahnów, Steina, Wolmanna, Bułki, Taubego, Openheimna, Stanisława Tadeusza Saksa, Engla. Niektóre pomniki z polskimi napisami: „Czem byłem-jesteś, czem jestem-będziesz” (L.L.Kruszyński, Cmentarze w Turku, Echo Tureckie 1932r.)
Wymieniona powyżej lista świadczy o znaczeniu żydowskiej gminy wyznaniowej, będącej wówczas na drugiej pozycji wśród mieszkańców Turku – a więc zaraz po parafii katolickiej.

Na wiosnę 1942 roku władze okupacyjne przystąpiły do likwidacji nekropolii; już wcześniej Żydzi turkowscy zginęli w obozie w Chełmnie nad Nerem (z 23,4% ogółu mieszkańców miasta przeżyło – według szacunków Pani Grażyny Piaseckiej – około 7-10 % samej społeczności, liczącej w 1936 roku 2276 osób).Niemcy użyli nagrobków z cmentarza do wykładania chodników wokół dawnego browaru Schnerrów na ulicy Kolskiej (późniejsze „Konserwy”, obecnie tereny supermarketu Intermarche). Macewami wyłożono również drogi letniska Grabieniec, położonego w pobliżu miasta, część z nagrobków uległa zniszczeniu – ich fragmenty do dziś spotyka się w okolicy.

Po wojnie teren nekropolii był użytkowany jako pastwisko lub „teren leśny”, jednak w 1986 roku architekt Irena Baszkowska zaznaczyła narys cmentarza na planie zagospodarowania przestrzennego miasta; w 1993 roku powstał projekt uporządkowania nekropolii, stworzony społecznie przez tegoż architekta. Do rejestru zabytków obiekt wpisano
w 1990 roku, wcześniej jednak większość zachowanych macew (mogło być ich około 400 – według I.Brzewskiej) wywieziono do Muzeum Okręgowego w Koninie, skąd trafiły do Chełmna nad Nerem.

Dopiero w sierpniu 2003 roku, dzięki staraniom Związku Turkowian w Izraelu udało się otworzyć pomnik pamięci na dawnym cmentarzu żydowskim, pozbawionym niestety historycznych macew, wywiezionych w 1989 roku do Chełmna.

(MG - na podst. E.T. 15XI 2000)

 

   M.Górzynski 2006