D W O R Z E C   A U T O B U S O W Y
w TURKU
 

A R C H I T E K T U R A   P O D R Ó Ż O W A N I A

       Pierwszy dworzec pasażerski komunikacji autobusowej w Turku powstał po zakończeniu drugiej wojny światowej. Ulokowano go na placu, powstałym po wyburzonych w czasie okupacji hitlerowskiej domach przy ulicy Kaliskiej, przy skrzyżowaniu z obecnymi ulicami: A. Mickiewicza i Gorzelnianą. Miał on formę parterowego baraku, mieszczącego początkowo także i biura spedycyjne Państwowej Komunikacji Samochodowej (przeniesione w 1954 roku do nowego kompleksu budynków bazy spedycyjnej na Muchlinie). Barak dworcowy (być może zaadaptowany z dawnego zespołu drewnianych baraków niemieckich z okresu wojny), położony w centrum miasta, mimo prymitywnych warunków służył podróżnym przez kilkadziesiąt lat.


Fot. Pierwszy dworzec PKS w Turku, widok ogólny oraz scena pamiątkowa z autobusem marki "Leyland". Źródło: Kronika Państwowej Komunikacji Samochodowej w Turku, zbiory Muzeum Rzemiosła Tkackiego w Turku.

Szybki rozwój miasta w latach sześćdziesiątych, związany z budową kopalni węgla brunatnego "Adamów", elektrowni w Korytkowie oraz wcześniejszą rozbudową przemysłu lekkiego, wymagał wzniesienia nowego, stałego budynku dworcowego. Stworzona w okresie powojennym komunikacja autobusowa stanowiła bowiem podstawowy środek komunikacji dla mieszkańców Turku i regionu, pozbawionego normalnotorowych połączeń kolejowych. Pierwotnie lokalizację terminalu pasażerskiego, według zatwierdzonych na lata 1960-1965 planów inwestycyjnych, planowano przy ulicy Uniejowskiej. Zamiarów z lat 60. jednak, mimo wzrastającego ruchu pasażerskiego, nie udało się zrealizować. 

Fot. Nowy dworzec pasażerski PKS w Turku, stan budowy z lata 1971 roku. Źródło: archiwum zdjęciowe Błażeja Dziurzyńskiego.

Do projektu powrócono na przełomie lat 60. i 70., dokonując zmiany decyzji lokalizacyjnej. Terminal osobowy z pełną infrastrukturą: placem parkingowym, placem odjazdowym, infrastrukturą towarzyszącą oraz stacją naprawczą, myjnią, stacją paliwową i budynkiem administracyjnym - wzniesiono przy węźle komunikacyjnym pierwszej obwodnicy miejskiej (obecna ulica Milewskiego-Dworcowa), w nowej, wschodniej dzielnicy miasta, wyrosłej w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Oddany do użytku pod koniec 1971 roku, kompleks dworcowy zamknął od północy kompozycję urbanistyczną ówczesnej Alei Lenina (obecna ulica Marszałka Piłsudskiego), stanowiącej element kręgosłupa komunikacyjnego nowego miasta między ulicami Milewskiego a Uniejowską. Lokalizacja dworca była trafna również ze względu na umieszczenie go w newralgicznym funkcjonalnie punkcie tranzytowym Turku - na zachodnim skraju dużego sektora przemysłowego i na wschodnim skraju dzielnicy szkolnej, mieszczącej szkołę podstawową, średnią, internat, bursę szkolną, szkoły techniczne, a obecnie także i szkołę wyższą. Jednocześnie terminal otrzymał świetne połączenia komunikacyjne ze śródmieściem, zarówno kołowe, jak i piesze. Ulokowano go także w sąsiedztwie czynnej jeszcze wówczas, wąskotorowej linii kolejowej Turek-Zbiersk-Kalisz.


Fot. Mapa lotnicza wschodniej części śródmieścia Turku, rok 1997. / Źródło: Urząd Miejski w Turku. UWAGA: północ po lewej stronie.

W satysfakcjonujący pod wieloma względami sposób rozwiązana została kompozycja architektoniczna dworca, zaprojektowanego według modernistycznego warsztatu. Obiekt pomyślano jako parterowy pawilon wolnostojący, wzniesiony na rzucie prostokąta z rozbudowanym aneksem od zachodu. Program funkcjonalny został skupiony wokół hali przyjazdowo-odjazdowej, świetnie zaznaczonej w horyzontalnej bryle za pomocą wyniesionego przeszklenia oknami wstęgowymi. Halę nakryto lekką konstrukcją łamanego dachu opartego na kratownicy, stanowiącego wraz ze szklaną nadbudową główny akcent plastyczny terminalu - we wnętrzu znakomicie uwypuklony dzięki zastosowaniu podświetlanych tafli z tworzyw sztucznych, pełniących rolę nośnika informacyjnego. Od południa, gdzie zlokalizowany został niewielki parking i skwer, zaprojektowano główny ciąg komunikacyjny od strony miasta - zaznaczony wgłębnym segmentem wejścia. Zróżnicowane w wielkości i formie wstęgowe bądź taflowe przeszklenia zaznaczyły w głównej elewacji zaplecza kasowe i bar restauracyjny. W hali zlokalizowana została obszerna poczekalnia, od północy otwierająca się - poprzez całkowicie przeszkloną ścianę - na platformę stanowisk autobusowych. Z halą, stanowiącą centrum semantyczne i funkcjonalne gmachu, skomunikowano pomieszczenia realizujące program obsługi podróżnych: osiem kas biletowych w południowym podcieniu, bagażownię, wartownię, zakład fryzjerski, bufet samoobsługowy oraz kiosk "Ruchu" ze świetlicą, wyposażoną w telewizor, co szczególnie podkreślano jako element infrastruktury "dla wygody i uprzyjemnienia czasu oczekiwania" podróżnych. We wschodnim zapleczu zlokalizowane zostały toalety. Część zachodnia pawilonu pomieściła biura i centrum obsługi ruchu pasażerskiego.


Fot. Hala dworcowa, fotografia archiwalna. Źródło: ze zbiorów Muzeum Rzemiosła Tkackiego w Turku.


Fot. Stanowiska autobusowe i pawilon dworcowy od północy, fot. archiwalna. Źródło: ze zbiorów Muzeum Rzemiosła Tkackiego w Turku.

Po stronie północnej projektanci zespołu zaprojektowali kilkanaście stanowisk autobusowych, dostępnych z głównej hali dworcowej poprzez dwa dwuskrzydłowe wyjścia chronione nadwieszonymi daszkami, wiodące bezpośrednio na platformę pod nakrytą dachem wiatą. Powstały tutaj niewielkie ogródki, zadbano także o ustawienie ławek dla oczekujących. Od strony platformy ruch pasażerski bez przeszkód odbywa się zarówno poprzez dworzec w kierunku śródmieścia, jak i do dodatkowych stanowisk od strony ulicy Dworcowej, w stronę drugiego głównego wyjścia w stronę miasta.


Fot. Dworzec autobusowy, widok reprezentacyjny, zdjęcie archiwalne.
Źródło: fotografie użytkownika Neo[EZN], FOTOPOLSKA.EU


Podczas projektowania i realizacji budynku dworca autobusowego w Turku zadbano o realizację istotnego dla obiektu tej rangi zestawu elementów informacji wizualnej i przestrzeni publicznej. Na dachu hali ulokowano metalowy napis z nazwą obiektu, a na zachodnim skraju elewacji schematyczny plan struktury miasta z indywidualnym rozwiązaniem liternictwa i strony graficznej.
Południowy ciąg komunikacyjny otrzymał skwer różany i ławki.

Choćby i na bazie tak szkicowego opisu, jak i przeglądu ikonografii archiwalnej - oraz bezpośrednich doświadczeń z korzystania z zespołu  - należy podnieść kwestię walorów architektonicznych, urbanistycznych oraz tożsamościowej roli gmachu dworca pasażerskiego PKS w Turku. Obiekt ten, w roku 2011 obchodzący swoje 40-lecie, mimo częściowego zużycia wielu elementów technicznych, nawarstwiających się od lat remontów doraźnych, a obecnie - niemal całkowitego wyeliminowania z  użycia towarzyszącego programu funkcjonalnego - zachował większość cech stanowiących o jego wysokiej wartości jako budowli publicznej oraz obiektu o walorach dziedzictwa polskiej architektury modernistycznej przełomu lat 60. i 70. ubiegłego wieku. Dworzec autobusowy jest jedynym w Turku obiektem tego typu, mającym podstawowe znaczenie infrastrukturalne dla codziennego ruchu podmiejskiego oraz obsługi krajowego ruchu autobusowego. Stanowi bramę do miasta dla podróżnych i choć nie da się nie zauważyć spadku roli komunikacji autobusowej w ostatnim 20-leciu motoryzacji kraju, tak nadal dworzec pozostaje przestrzenią o dużym potencjale kulturowym. Warto zaznaczyć, że stanowi on jeden z niewielu tej klasy obiektów terminali autobusowych w kraju, wzniesionych w latach powojennych. Wymaga nie tylko zachowania jako podstawowy obiekt infrastruktury strategicznej, ale i profesjonalnej, rozsądnej rewaloryzacji, stanowiąc dobro kultury współczesnej, element dziedzictwa mieszkańców miasta, ale i kulturowego dorobku państwa polskiego w XX wieku.

Współcześnie, wobec perspektywy upadłości pozostającego we władaniu miasta Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej, podejmowane są działania mające na celu sprzedaż zespołu dworcowego. W miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego dopuszczono, wskutek zmiany uchwały, możliwość realizacji w tym rejonie wielkopowierzchniowych obiektów handlowych. Stawia to pod znakiem zapytania przyszłość budynku dworcowego, choć jednocześnie, komercjalizacja budynku może BYĆ SZANSĄ dla jego REWALORYZACJI i MODERNIZACJI. Należy rozważyć utrzymanie dotychczasowego rozwiązania przestrzennego, z możliwością budowy galerii handlowej, supermarketu, lub zespołu usługowego na sąsiednich działkach - np. od strony wschodniej, z możliwością przebudowy południowego przedpola dworca i połączenia nowych inwestycji z zabudową historyczną, mającą już dziś walor zabytku. Dworzec autobusowy, skupiający codziennie znaczną liczbę pasażerów, może stanowić magnes przyciągający w ten rejon klientów, towary i usługi funkcjonujące we współczesnym społeczeństwie, z jednoczesnym zachowaniem funkcji komunikacyjnych, rewaloryzacją starego obiektu i wyeksponowaniem jego potencjału jako dziedzictwa najnowszej historii miasta.

Rozwiązanie tego rodzaju, dające możliwość zaprezentowania nie tylko wysokiej kultury społecznej i biznesowej INWESTORA, ale i zachowanie ważnego żywego, nadal potrzebnego elementu dziejów miasta dla przyszłości - pragnę zarekomendować i poddać pod namysł wszystkich Czytelników.

Makary Górzyński


Fot. Dworzec autobusowy w roku 2000 oraz 2011. Źródło: Andrzej Górzyński, Makary Górzyński.

***

Sprawa ryzyka wyburzenia dworca autobusowego w Turku dotyka szerszego problemu, jakim jest brak kompleksowego programu ochrony dziedzictwa materialnego miasta w obecnej polityce przestrzennej i ma szeroki wymiar społeczny: stawia pytania także o inne rozbiórki ("Stara Miranda", projekt wyburzenia organistówki, i inne) ale i o szerszą świadomość potrzeby chronienia kultury materialnej w tym zabytków techniki, takich jak unikalny słup trakcyjny na ulicy Chopina, czy relikty kolei wąskotorowej, hydrantów żeliwnych, itd.

W tej i innej sprawie miałem okazję niedawno występować z listami do redakcji, opublikowanymi dzięki uprzejmości redakcji portalu www.turek.net.pl oraz tygodnika "Echo Turku", podstawowych mediów współczesnego miasta, monitorujących na bieżąco zachodzące w nim zmiany i palące problemy. Jedną z takich kwestii, wymagających szczególnej uwagi, jest właśnie sprawa dworca.

Chciałbym też serdecznie podziękować wszystkim, którzy podzielili się ze mną swoimi refleksjami i przystąpili do interesujących dyskusji, stawiając przede mną szereg nowych pytań i sugestii, za co jestem niezmiernie wdzięczny.

Makary Górzyński, w lutym 2012 roku.

 

 

    START     HISTORIA     ŚRÓDMIEŚCIE    DZIAŁ OGÓLNOMIEJSKI    MAPY 
PANORAMY   BIBLIOGRAFIA    WARSZAWA 1939