BŁAŻEJ DZIURZYŃSKI


                  Mapa Prus Południowych Davida von Gilly (1802-1803)
                                                          a powiat turecki

                                        

              (KLIKNIJ ABY PRZEJŚĆ DO MAPY)
               

                                   Fot.  Schemat układu wycinków mapy Prus Południowych - z zaznaczeniem zasięgu prezentowanego wycinka.     


   MAPA PRUS POŁUDNIOWYCH a późniejszy powiat turecki 

 

   Przedstawiona w załączeniu (patrz hiperłącze powyżej) mapa jest fragmentem mapy Prus Południowych - prowincji Królestwa Pruskiego utworzonej w 1793 r. po II rozbiorze Polski. Mapa składająca się z 13 arkuszy (patrz: schemat układu arkuszy z zaznaczonym podziałem na departamenty i siedzibami powiatów) o oryginalnym tytule "Special Karte von Suedpreussen" została przygotowana pod kierownictwem wybitnego architekta niemieckiego Davida von Gilly i wydana w 1803 r. w Berlinie. Skala mapy to około 1:150000 (na oryginale 3 mile = 15,1 cm, a 1 mila pruska = 7,5324 km w naturze). Mapa ta była pierwszym tak dokładnym przedstawieniem kartograficznym tego obszaru. Zaznaczono na niej lokalizację ponad 80% istniejących wówczas miejscowości, a nawet pojedyncze folwarki, a także drogi pocztowe i inne drogi główne z podaniem odległości w milach. Odchylenie kierunku pionowych krawędzi arkuszy w lewo w stosunku do pionu arkuszy map współczesnych wynikające z zastosowanego sposobu odwzorowania kartograficznego wynosi tutaj około 15 stopni kątowych. Na prezentowanym fragmencie współcześnie w sposób graficzny specjalnie wyróżniono obszar ówczesnego powiatu warckiego obejmujący znaczną część późniejszego powiatu tureckiego.

    Powiat warcki z siedzibą władz w Warcie był poprzednikiem powiatu tureckiego. Utworzony został w 1793 r. w ramach departamentu łęczyckiego (piotrkowskiego) i objął północne tereny dawnego przedrozbiorowego powiatu sieradzkiego (część na zachód od rzeki Warty) oraz północne tereny powiatu szadkowskiego (oba powiaty należały do dawnego województwa sieradzkiego powstałego w XIV w.). Po 1795 r. dokonano drobnych zmian granic, a siedzibę departamanetu przeniesiono do Kalisza. Wycinek mapy pokazuje powiat warcki właśnie z tamtego okresu.

   Po 1807 r. w okresie Księstwa Warszawskiego przejściowo wprowadzono podział na gminy. W Królestwie Polskim zmieniała się przynależność powiatu warckiego (a wraz z nim miasta Turku) do jednostek administracyjnych wyższego rzędu: w 1816 r. departament zmieniono w województwo kaliskie, dodatkowo wprowadzono mniejsze jednostki-obwody (najpierw powiat należał do obwodu sieradzkiego, potem kaliskiego), w 1837 r. ustanowiono gubernię kaliską, którą w 1845 r. połączono z mazowiecką tworząc gubernię warszawską (aż do przywrócenia w 1867r). W 1842 r. obwody przemianowano na powiaty, a dotychczasowe powiaty na okręgi sądowe. W międzyczasie następowały drobne krekty granic. Kres istnienia powiatu/okręgu warckiego przyniosła reforma z 1867 r., kiedy to siedzibę władz przeniesiono do Turku. Wtedy też ostatecznie wprowadzono podział powiatów na gminy.

Błażej Dziurzyński

 

                                                                      POWRÓT